Johannes Veermer w „11 KOBIET …”
„Nie wiem, czy Rijksmuseum powinno być obowiązkowym punktem zwiedzania Amsterdamu, ale sztuka niderlandzka, a dokładniej mówiąc malarstwo, miała olbrzymi wpływ na sztukę europejską, więc dobrze choć raz w życiu zobaczyć z bliska obrazy Fransa Halsa, Rembrandta czy Johannesa Vermeera, geniuszy złotego XVII wieku. Żeby nie zniechęcać Belli do sztuki, skupiliśmy się na tych trzech twórcach, choć obejrzeliśmy też dzieła innych. Oczywiście nie mogliśmy pominąć Nocnej straży ani Mleczarki.
– Najbardziej podobały mi się obrazy Vermeera. Inne były bardzo ciemne, bez żywych barw.
– Vermeer jest moim ulubionym niderlandzkim malarzem. Najbardziej znane jego dzieło to Dziewczyna z perłą. Ale ono znajduje się w Hadze i nie wiem, czy wystarczy nam czasu, by je zobaczyć.”
Czwarty rozdział z cyklu „Bibiana Isabelle”, strona 56, II część tomu „Czerwiec”
Marcinowi i Belli wystarczyło czasu by udać się do Hagi i zobaczyć Dziewczynę z perłą o czym wiedzą czytelnicy tomu „Czerwiec”. Niedługo zatem o tym jego przepięknym dziele pojawi się mój osobny artykuł.
Obrazy Veermera, w tym wspomniane powyżej Mleczarka i Dziewczyna z perłą jako pokłosie odwiedzin przez Marcina i Bellę Rijkmuseum pojawią się w tomie „Lipiec” przy okazji jego odwiedzin u niej. Jakie to będą i jak się pojawią Ci którzy czytali ten tom już wiedzą. Innym przyjdzie na to jeszcze dłuższą chwilę poczekać.
Dla mnie absolutnie niepojętym jest jak można nie zachwycić się obrazami Johannesa Vermeera. Nawet jeśli ma się mętne pojęcie o sztuce i w zasadzie żadne z nią doświadczenie. Jego obrazy, pomijając wartości dostrzegane przez krytyków sztuki i jej znawców, po prostu są piękne. W znakomitej większości. A jeden z nich to kwintesencja piękna i geniuszu artystycznego. Na zachwyty nad nim przyjdzie jeszcze czas. Vermeer nie jest moim malarzem number one, ale niewątpliwie jest jeżeli nawet nie na podium to na punktowanym miejscu. Kompozycje i barwy jego obrazów bardzo pozytywnie przyciągają wzrok i powodują dobry nastrój. Marcin miał nadzieję, że dla Belli, dla której wizyta w Rijksmuseum, muzeum sztuki, była trochę przerażająca, właśnie obrazy Vermeera, w tym Mleczarka zasieją ziarno zainteresowania malarstwem, pozytywnego na nie spojrzenia, chęć poznawania. Nie mylił się. W Rijskmuseum widzieli z Bellą jeszcze trzy dzieła Vermeera: Uliczka, Kobieta w błękitnej sukni i List miłosny. Mleczarka i Uliczka są uznawane za arcydzieła. Mleczarka i Kobieta w błękitnej sukni są cudowne. Nie przedstawiają „wiotkich” kobiet, takich jakie są na topie w dzisiejszych czasach. Zapewne nie mogłyby by zdobić plakatów, czy okładek poczytnych pism. Ale jest w nich ponadczasowe piękno, czar, delikatność i niezdefiniowane coś kobiecego co przykuwa uwagę. Vermmer był jednym z największych geniuszy w ukazywaniu kobiecego piękna. I w żadnym z jego obrazów nie ma nagości, ani podtekstu wyraźnie seksualnego. Z drobnym wyjątkiem U stręczycielki. Ale nawet w tym obrazie choć ten podtekst jest wyraźny, ma dużą dozę sympatycznego uroku, choć być może całkiem rozumowo nie powinien. Nie uważam, że nagość i seks są w sztuce czymś sprzecznym ze sztuką, złym, wstydliwym, grzesznym, etc. Wręcz przeciwnie. Zachwycam się aktami namalowanymi przez Chwistka, Narodzinami Wenus Botticielliego, Odpoczywającą dziewczyną Bouchera, Nagą Mają Goi, Olympią Maneta, Wielkimi kapiącymi się Renoira, Aktem leżącym Modiglianiego i wieloma innymi. A Pochodzenie świata Courbeta uważam za jedno z największych arcydzieł malarskich wszechczasów. Bo piękno i człowieczeństwo jest pełne gdy nie jest niczym zakryte, bo nic nie jest wstydliwe, gdy nie jest upiększane przez szaty. A jednocześnie jakże często absolutne piękno to wyłącznie uśmiech kobiecy, błysk oczu, zgrabne palce, delikatność rysów twarzy, tajemniczość, sekrety kształtów i krągłości niecałkowicie ukazanych. Myślę i widzę w obrazach Vermeera, że on właśnie tym był zafascynowany i po mistrzowsku starał się uwiecznić swoje fascynacje.
Johannes Vermeer
Johannes Vermeer (październik 1632 – 15 grudnia 1675) był holenderskim malarzem specjalizującym się w scenach wnętrzarskich przedstawiających życie klasy średniej. Uważany jest za jednego z największych malarzy holenderskiego Złotego Wieku. Za życia był umiarkowanie odnoszącym sukcesy malarzem rodzajowym, znanym w Delft i Hadze. Namalował stosunkowo niewiele obrazów, zarabiając głównie na życie jako handlarz dziełami sztuki. Nie był bogaty; po jego śmierci żona została w długach.
Vermeer pracował powoli i z wielką starannością, często używając bardzo drogich pigmentów. Jest szczególnie znany z mistrzowskiego wykorzystania światła w swojej twórczości. Prawie wszystkie jego obrazy, najwyraźniej osadzone są w dwóch niewielkich pokojach jego domu w Delft, przedstawiają te same meble i dekoracje w różnych aranżacjach i często przedstawiają te same osoby, głównie kobiety.
Skromna sława, jaką cieszył się za życia, ustąpiła miejsca zapomnieniu po jego śmierci.
Życie prywatne
Do niedawna stosunkowo niewiele wiedziano o życiu Vermeera. Wydaje się, że poświęcił się wyłącznie sztuce, spędzając całe życie w mieście Delft.
Johannes Vermeer został ochrzczony w Kościele Reformowanym 31 października 1632 r. Jego matka, Digna Baltens pochodziła z Antwerpii. Ojciec Vermeera, Reijnier Janszoon, był robotnikiem klasy średniej.
W kwietniu 1653 roku Johannes Reijniersz Vermeer poślubił katoliczkę, Catharinę Bolnes. Po ślubie Vermeer przeszedł na katolicyzm. W pewnym momencie para przeprowadziła się do matki Cathariny, która mieszkała w dość przestronnym domu w Oude Langendijk. Tam Vermeer mieszkał do końca życia, malując obrazy w salonie na drugim piętrze. Jego żona urodziła 15 dzieci, z których czworo zostało pochowanych przed chrztem, ale zostało zarejestrowanych jako „dziecko Johana Vermeera”. Imiona 10 dzieci Vermeera znane są z testamentów spisanych przez krewnych: Maertge, Elisabeth, Cornelia, Aleydis, Beatrix, Johannes, Gertruyd, Franciscus, Catharina i Ignatius. Większość z tych imion to imiona świętych ; najmłodszy (Ignatius) został prawdopodobnie nazwany na cześć Ignacego Loyoli.
29 grudnia 1653 roku Vermeer został członkiem Gildii Świętego Łukasza, stowarzyszenia zawodowego malarzy. Pieter van Ruijven i jego żona, Maria de Knuijt, byli mecenasami Vermeera przez większą część kariery artysty. W 2023 roku Maria de Knuijt została wskazana przez kuratorów wystawy dzieł Vermeera w Rijksmuseum w Amsterdamie jako główna mecenaska ze względu na jej długotrwałą i wspierającą relację z artystą. Vermeer żądał wyższych niż przeciętne cen za swoje dzieła, z których większość kupował nieznany kolekcjoner.
W 1662 roku Vermeer został wybrany na szefa cechu i ponownie wybrany w 1663, 1670 i 1671 roku, co dowodzi, że był on uważany za uznanego rzemieślnika wśród swoich rówieśników. Vermeer pracował powoli, prawdopodobnie tworząc trzy obrazy rocznie na zamówienie.
15 grudnia 1675 roku Vermeer zmarł po krótkiej chorobie. Miał 43 lata. Został pochowany w protestanckim Starym Kościele 15 grudnia 1675 roku.
Kariera
Nie jest jasne, gdzie i u kogo Vermeer odbywał naukę jako malarz. Istnieją pewne spekulacje, że Vermeer uczył się sam, korzystając z informacji od jednego ze znajomych swojego ojca.
Vermeer był szanowanym artystą w Delft, ale poza rodzinnym miastem był niemal nieznany. Lokalny mecenas o nazwisku Pieter van Ruijven kupił większość jego prac, co pozwoliło Vermeerowi utrzymać się na powierzchni, ale zmniejszyło możliwość rozprzestrzeniania się jego sławy. Kilka czynników przyczyniło się do jego ograniczonego dorobku. Vermeer nigdy nie miał uczniów, chociaż jeden badacz zasugerował, że Vermeer nauczył malować swoją najstarszą córkę Marię. Ponadto obowiązki rodzinne związane z tak dużą liczbą dzieci mogły zabierać mu dużo czasu, podobnie jak praca jako handlarz dziełami sztuki i karczmarz w prowadzeniu rodzinnych interesów. Czas spędzony na stanowisku przewodniczącego cechu i jego niezwykła precyzja jako malarza również mogły ograniczyć jego dorobek.
Styl malarski
Vermeer prawdopodobnie początkowo malował swoje obrazy tonalnie, podobnie jak większość malarzy jego czasów, używając monochromatycznych odcieni szarości („grisaille”) lub ograniczonej palety brązów i szarości („martwych kolorów”), na które nakładał bardziej nasycone kolory (czerwienie, żółcie i błękity) w postaci transparentnych laserunków. Żadne rysunki nie zostały jednoznacznie przypisane Vermeerowi, a jego obrazy dostarczają niewiele wskazówek co do metod przygotowawczych.
Żaden inny artysta XVII wieku nie używał tak hojnie i tak wcześnie w swojej karierze niezwykle drogiego pigmentu ultramaryny (pochodzącego z naturalnego lapis lazuli). Vermeer używał tego pigmentu nie tylko w elementach naturalnie o tym kolorze; stosował go również na wczesnym etapie dzieła, pod późniejszymi kolorami ziemi, takimi jak umbra i ochra, aby subtelnie zabarwić ich odcień. Ta metoda pracy najprawdopodobniej została zainspirowana przez Vermeera zrozumieniem obserwacji Leonarda da Vinci, że powierzchnia każdego obiektu przyjmuje kolor obiektu sąsiedniego.
Dzieła Vermeera to w dużej mierze przedstawienia rodzajowe i portrety, z wyjątkiem dwóch pejzaży miejskich i dwóch alegorii. Jego tematyka przedstawia przekrój XVII-wiecznego społeczeństwa holenderskiego, od portretu prostej mleczarki przy pracy, po luksus i przepych bogatych notabli i kupców w ich przestronnych domach. Oprócz tych tematów w jego twórczości można znaleźć również komentarze religijne, poetyckie, muzyczne i naukowe.
Uważa się, że Vermeer namalował w sumie mniej niż 50 obrazów. Obecnie 34 dzieła są przypisywane Vermeerowi. Istnieją także 3 obrazy (Święta Prakseda, Młoda dziewczyna z fletem, Młoda kobieta siedząca przy wirginale), w których przypadku autorstwo Vermeera jest niepewne. Artysta ustalił datę powstania tylko trzech obrazów : U stręczycielki; Astronom i Geograf.
Jego zachowane dzieła zwykle przedstawiają wnętrza domowe z jedną lub dwiema postaciami oświetlonymi oknem z lewej strony. Charakteryzują się one poczuciem równowagi kompozycyjnej i porządku przestrzennego, zjednoczonych perłowym światłem. Prozaiczne czynności domowe lub rekreacyjne są przesiąknięte poetycką ponadczasowością.
Materiały malarskie
Jednym z aspektów jego skrupulatnej techniki malarskiej był dobór pigmentów przez Vermeera. Najbardziej znany jest z częstego stosowania bardzo drogiej ultramaryny (Mleczarka), a także żółcieni ołowiowo-cynowej (Kobieta pisząca list), marzanny (Chrystus w domu Marty i Marii) i cynobru. Malował również ochrą, czernią kostną i lazurytem.
Teorie pomocy mechanicznej
Techniki malarskie Vermeera od dawna są przedmiotem debaty ze względu na niemal fotorealistyczną dbałość o szczegóły, pomimo że Vermeer nie miał żadnego formalnego wykształcenia. Są teorie, że Vermeer (wśród innych artystów renesansu i baroku, w tym Hansa Holbeina i Diego Velázqueza) wykorzystywał optykę do precyzyjnego pozycjonowania obrazów w swoich kompozycjach, a konkretnie kombinację zakrzywionych luster, camera obscura i camera lucida. Teoria ta pozostaje sporna. Choć nie ma żadnych historycznych dowodów na zainteresowanie Vermeera optyką, to jednak pozostawał on w bliskich stosunkach z pionierem w produkcji soczewek, Antoniem van Leeuwenhoekiem, który po jego śmierci został wykonawcą jego testamentu. Szczegółowy spis rzeczy należących do artysty, sporządzony po jego śmierci, nie zawiera camera obscura, obiektywu ani podobnych urządzeń.
Dziedzictwo Vermeera
Dzieła Vermeera pozostały w zasadzie niezauważone przez historyków sztuki przez dwa stulecia po jego śmierci. Współczesne odrodzenie zainteresowania Vermeerem rozpoczęło się w latach 60-tych XIX wieku.
Obraz Koncert Vermeera został skradziony podczas kradzieży w Muzeum Isabelli Stewart Gardner w 1990 r. i do tej pory nie został odzyskany.
23 września 1971 roku 21-letni kelner hotelowy Mario Pierre Roymans ukradł List miłosny Vermeera z Pałacu Sztuk Pięknych w Brukseli, gdzie obraz ten został wypożyczony z Rijksmuseum na wystawę Rembrandt i jego wiek.
Wystawa z 2023 roku w Rijksmuseum w Amsterdamie obejmowała 28 dzieł Vermeera, najwięcej kiedykolwiek pokazanych razem. Wystawę odwiedziło ponad 650 000 osób, co czyni ją najczęściej odwiedzaną wystawą muzeum.
Dzieła Vermeera znajdują się obecnie w Europie (22 obrazy) i USA (15):
Austria: Wiedeń – Kunsthistorisches Museum (1)
Francja: Paryż – Luwr (2)
Holandia: Haga – Mauritshuis (3), Amsterdam – Rijksmuseum (4)
Irlandia: Blessington – Beit Collection (1)
Szkocja: Edynburg – National Gallery of Scotland (1)
Niemcy: Drezno – Staatliche Kunstsammlungen, Gemäldegalerie Alte Meister (2), Berlin – Staatliche Museen (2), Brunszwik – Herzog Anton Ulrich-Museum (1), Frankfurt – Städelsches Kunstinstitut (1)
Wielka Brytania: Londyn – Buckingham Palace (1), National Gallery (2), Kenwood House (1)
USA: Nowy Jork – Metropolitan Museum of Art (5), Frick Collection (3), Waszyngton – National Gallery (4), Princeton (New Jersey) – Barbara Piasecka Johnson Collection (1), Boston – Isabella Stewart Gardner Museum (1), Las Vegas – Art Gallery of Wynn (1).
Lista obrazów Vermeera
- Toaleta Diany – ok. 1654–1656 – Mauritshuis, Haga
- Chrystus w domu Marii i Marty – ok. 1654–1656 – National Gallery of Scotland, Edynburg
- Święta Prakseda (autorstwo Vermeera niepewne) – ok. 1655 – Barbara Piasecka Johnson Collection, Princeton, New Jersey
- U stręczycielki (albo: U kuplerki, Rajfurka) – 1656 – Staatliche Kunstsammlungen, Gemäldegalerie Alte Meister, Drezno
- Pijana dziewczyna śpiąca przy stole (albo: Służąca śpiąca przy stole) – ok. 1657 – Metropolitan Museum of Art, Nowy Jork
- Żołnierz i śmiejąca się dziewczyna (albo: Oficer i roześmiana dziewczyna) – ok. 1658 – The Frick Collection, Nowy Jork
- Dziewczyna czytająca list (albo: Dziewczyna czytająca list przy otwartym oknie, Czytająca list) – ok. 1659 – Staatliche Kunstsammlungen, Gemäldegalerie Alte Meister, Drezno
- Przerwana lekcja muzyki – ok. 1658–1661 – The Frick Collection, Nowy Jork
- Mleczarka (albo: Nalewająca mleko, Dziewczyna z dzbanem mleka) – ok. 1660–1661 – Rijksmuseum, Amsterdam
- Kielich wina (albo: Szklanka wina) – 1660–1661 – Gemäldegalerie, Berlin
- Uliczka – ok. 1661 – Rijksmuseum, Amsterdam
- Widok Delftu – ok. 1661 – Mauritshuis, Haga
- Dama i dwóch panów (albo: Dziewczyna z kieliszkiem wina) – ok. 1662 – Herzog Anton Ulrich-Museum, Brunszwik
- Kobieta z lutnią – ok. 1662–1663 – Metropolitan Museum of Art, Nowy Jork
- Kobieta z dzbanem (albo: Kobieta przy oknie) – ok. 1662 – Metropolitan Museum of Art, Nowy Jork
- Kobieta w błękitnej sukni (albo: Kobieta w niebieskim albo: Czytająca list) – ok. 1662–1665 – Rijksmuseum, Amsterdam
- Sznur pereł (albo: Naszyjnik pereł, Kobieta z naszyjnikiem pereł) – ok. 1662–1665 – Gemäldegalerie, Berlin
- Ważąca perły (albo: Kobieta z wagą) – ok. 1662–1665 – National Gallery of Art, Waszyngton
- Alegoria malarstwa (albo: W pracowni artysty albo: Sztuka malarska) – ok. 1662–1665 – Muzeum Historii Sztuki w Wiedniu, Wiedeń
- Koncert (skradziony 18 marca 1990, do dziś nieodnaleziony) – ok. 1664 – Isabella Stewart Gardner Museum, Boston
- Lekcja muzyki – ok. 1664 – Kolekcja królowej Elżbiety II, Buckingham Palace, Londyn
- Dziewczyna z perłą (albo: Dziewczyna w perłowych kolczykach) – ok. 1665–1666 – Mauritshuis, Haga
- Dziewczyna pisząca list – ok. 1666 – Gallery of Art, Waszyngton
- Dama ze służącą (albo: Dama z pokojówką) – ok. 1666–1667 – The Frick Collection, Nowy Jork
- List miłosny – ok. 1667 – Rijksmuseum, Amsterdam
- Dziewczyna w czerwonym kapeluszu (albo: Dama w czerwonym kapeluszu) (autorstwo Vermeera niepewne) – ok. 1664–1667 – National Gallery of Art, Waszyngton
- Dziewczyna z fletem (autorstwo Vermeera niepewne) – ok. 1665 – National Gallery of Art, Waszyngton
- Astronom – 1668 – Luwr, Paryż
- Geograf – 1669 – Städelsches Kunstinstitut, Frankfurt
- Kobieta stojąca przy klawesynie (albo: Dama stojąca przy wirginale, Kobieta stojąca przy szpinecie) – ok. 1670 – The Trustees of the National Gallery, Londyn
- Młoda kobieta siedząca przy wirginale (autorstwo Vermeera niepewne) – ok. 1670 – The Leiden Collection, Nowy Jork
- Koronczarka – ok. 1670–1671 – Luwr, Paryż
- Pisząca list (albo: List) – ok. 1671 – Beit Collection, Blessington, Irlandia
- Dziewczyna grająca na gitarze (albo: Grająca na gitarze) – ok. 1671–1672 – Kenwood House, Iveagh Bequest, Londyn
- Alegoria wiary – ok. 1672–1674 – Metropolitan Museum of Art, Nowy Jork
- Głowa dziewczyny (albo: Portret dziewczyny) – ok. 1672–1674 – Metropolitan Museum of Art, Nowy Jork
- Dziewczyna siedząca przy klawesynie (albo: Dama siedząca przy wirginale) – ok. 1674–1675 – The Trustees of the National Gallery, Londyn
Vermeer i ja
Johannes Vermeer jest jednym z moich ulubionych malarzy. Mam wrażenie, że znam jego dzieła od zawsze. Co nie jest prawdą. Nie mogę jednak w żaden sposób sobie przypomnieć kiedy pierwszy raz się z nim zetknąłem. Najwyraźniej jest tak, bo bardzo często sięgam do jego dzieł i znakomita większość z nich jest wspaniała. A Dziewczyna z perłą, o której zarówno w mojej powieści jeszcze będzie i będzie osobny artykuł o tym obrazie, jest jednym z moich ulubionych dzieł malarskich. Niewiele ustępuje mu choćby Mleczarka, którą widziałem w Rijksmuseum i Koronczarka, którą z kolei widziałem w Luwrze.
